input
stringlengths
9
77
output
stringlengths
3
141
Achọrọ m ịma ihe kpatara afọ ji achọ ịfụ m mgbe niile.
Afọ ịfụ nwere ike isi n'ihe ị riri pụta, ma ọ bụkwa na i nwere ike ịta nri gị nke ọma. Gbalịa rie nri nwere eriri (fiber) dị ukwuu.
Kedu mgbe kacha mma ịkụ ji n'ala?
Oge kacha mma ịkụ ji bụ mgbe mmiri mbụ malitere izu, ọkachasị n'ọnwa Febụwarị ma ọ bụ Machị.
Kedu ka m ga-esi mee ka ji m too nke ọma?
Iji mee ka ji gị too nke ọma, gbalịa gbaa mbọ hụ na ala gị nwere nri zuru oke, ma jiri ezigbo mkpụrụ ji kụọ.
Ahụ na-egbu m n'isi mgbe niile, gịnị ka m ga-eme?
Ihe nwere ike ịbụ na ihi ụra ezughị gị, ma ọ bụ na ị naghị aṅụ mmiri zuru oke. Gbalịa zuo ike nke ọma.
Kedu ụdị ọgwụ m ga-eji gbochie ahụhụ n'ugbo m?
Ị nwere ike iji ọgwụ ndị e ji eme ihe n'ugbo, ma ọ bụ jiri ụzọ ọdịnala dịka ịfesa ose na mmiri n'elu osisi ndị ahụ.
Ịṅụ mmiri dị mkpa maka ahụike?
Ee, mmiri dị ezigbo mkpa. Ọ na-enyere ahụ gị aka ịrụ ọrụ nke ọma ma na-ehichapụ ihe ndị na-adịghị mma n'ime ahụ.
Kedu ka m ga-esi mara ma ala m ọ dị mma maka ọka?
Ala kacha mma maka ọka bụ nke na-adịghị akpọ nkụ nke ukwuu ma na-enwe nri ala zuru oke. Ị nwere ike ịjụ ndị ọrụ ugbo nọ nso gị.
Enyi m, kedu ka m ga-esi belata ọbara mgbali elu?
Gbalịa belata nnu n'ihe ị na-eri, nwee mmega ahụ mgbe niile, ma zere nchegbu gabigara ókè.
Kedu oge kacha mma iwehe akpu?
Akpu na-adị njikere iwewe n'ime ọnwa itoolu ruo otu afọ, dabere n'ụdị akpu ahụ.
Enwere m ahụ ọkụ, gịnị ka m ga-eme?
Gbalịa nọrọ n'ebe ikuku na-efe, ṅụọ mmiri nke ọma, ma gaa hụ dọkịta ma ọ bụrụ na ahụ ọkụ ahụ akwụsịghị.
Kedu ka m ga-esi jiri fatịlaiza n'ugbo m?
Jiri fatịlaiza mgbe ụmụ osisi gị malitere ito, ma kpachara anya ka ọ ghara imetụ mgbọrọgwụ ha aka ozugbo.
Nri dị aṅaa ka m ga-eri iji nwee ahụ ike?
Rie nri nwere akwụkwọ nri, mkpụrụ osisi, na protein dị ka azụ ma ọ bụ agwa.
Kedu ka m ga-esi chekwaa ọka m mgbe m wuchara ya?
Kpoo ọka gị nkụ nke ọma n'anyanwụ, wee tinye ya n'ebe ikuku na-efe iji gbochie ya ire ure.
Ahụ na-akpụ m akpụ, gịnị kpatara ya?
Ọ nwere ike ịbụ nfụkasị (allergy) ma ọ bụ ahụhụ tara gị. Ọ bụrụ na ọ naghị agwụ, biko gaa ụlọ ọgwụ.
Kedu ihe kacha mkpa n'ịkụ akwụkwọ nri?
Miri zuru oke na ala nwere fatịlaiza (nri ala) bụ ihe kacha mkpa.
Kedu ka m ga-esi na-aṅụ ọgwụ m nke ọma?
Soro ntuziaka dọkịta gị nyere gị, ma hụ na ị naghị efe oge ị na-aṅụ ya.
Kedu ka m ga-esi mara ma mkpụrụ m ga-eto?
Ị nwere ike ịnwale mkpụrụ ole na ole n'ime akwa mmiri tupu ị kụọ ha n'ala.
Enwere m ọnyá n'ọnụ, gịnị ga-agwọ ya?
Gbalịa jiri mmiri nnu na-asacha ọnụ gị, ma rie nri na-adịghị oseose.
Kedu ka m ga-esi lụso ahụhụ ọgụ n'ugbo na-ejighị ọgwụ kemịkal?
Ị nwere ike ịkụ osisi ndị na-achụpụ ahụhụ n'akụkụ ihe ọkụkụ gị, dịka ịkụ ose n'akụkụ akwụkwọ nri.
Kedu ihe m ga-eri iji nwee ume?
Rie nri nwere carbohydrates dịka ji, jii, ma ọ bụ osikapa, na protein.
Kedu ka m ga-esi mee ka ala m baa ọgaranya?
Jiri nsị anụmanụ ma ọ bụ ihe ndị mebiri emebi site na mkpụrụ osisi mee fatịlaiza.
Kedu ihe kpatara m ji na-enwe afọ ọsịsa?
Ọ nwere ike ịbụ nri ma ọ bụ mmiri ruru unyi i riri. ṅụọ mmiri nnu na shuga (ORS) iji gbochie ịkpọnwụ ahụ.
Kedu ka m ga-esi mụbaa ihe ubi m?
Jiri ezigbo mkpụrụ, lezie anya na ahụhụ, ma na-agba mmiri mgbe ọ dị mkpa.
Kedu ihe m ga-eme ma ọ bụrụ na m nwere ụkwara?
Aṅụọ mmanụ aṅụ na mmiri ọkụ, ma zere ihe ndị oyi na-atụ.
Olee mgbe kacha mma ịkụ ọka?
Ọka kacha mma mgbe mmiri malitere izu nke ọma, ọkachasị n'etiti ọnwa anọ na ise.
Kedu ka m ga-esi nọgide na-enwe ahụike?
Na-emega ahụ, rie nri kwesịrị ekwesị, ma na-ehi ụra nke ọma.
Kedu ka m ga-esi mara ma mkpụrụ osisi m ọ chara?
Lelee agba ya na isi ya. Ọtụtụ mkpụrụ osisi na-esi ísì ụtọ mgbe ha chara.
Anya na-acha m ọbara ọbara, gịnị ka m ga-eme?
Gbalịa saa anya gị na mmiri dị ọcha, ma zere ikiri ihe na-egbuke egbuke ruo nwa oge.
Kedu ihe kacha mma ịkụ n'oge ọkọchị?
N'oge ọkọchị, ọ kacha mma ịkụ ihe ndị na-adịghị achọ mmiri gabigara ókè, ma ọ bụrụ na ị nwere ụzọ ị ga-esi na-agba ha mmiri.
Kedu ka m ga-esi belata nchegbu?
Gbalịa na-ekpe ekpere, na-akparịta ụka na ndị enyi, ma ọ bụ na-ege egwu.
Kedu ka m ga-esi jikwaa ahịhịa n'ugbo m?
Ị nwere ike ịkpacha ha mgbe niile ma ọ bụ jiri ihe mkpuchi ala kpuchie ala gị.
Kedu ihe m ga-eme ma ọ bụrụ na anụmanụ m nwere ọrịa?
Kpọọ onye na-agwọ anụmanụ ozugbo iji gbochie ọrịa ahụ ịgbasa.
Kedu ka m ga-esi nwee ezigbo anụ ahụ?
Na-eri nri nwere vitamin ma na-asa ahụ mgbe niile.
Kedu ka m ga-esi ahọrọ ezigbo ala maka ugbo?
Chọọ ala nke na-adịghị ajị ajị, ma nwee agba gbara ọchịchịrị nke na-egosi na ọ nwere nri.
Kedu ihe kpatara m ji na-agwụ ike mgbe niile?
Ọ nwere ike ịbụ na ị naghị eri nri zuru oke ma ọ bụ na ị na-arụ ọrụ gabigara ókè.
Kedu ka m ga-esi kụọ unere?
Unere na-eto nke ọma n'ebe mmiri na-adị, kụọ ya n'ebe nwere ndo ma nwee nri ala zuru oke.
Kedu ka m ga-esi gwọọ ọnya na-adịghị agwọ?
Jiri ọgwụ dọkịta nyere gị hichaa ya, ma hụ na ọnya ahụ na-adị ọcha mgbe niile.
Kedu ihe kpatara osisi m ji na-akpọnwụ?
Ọ nwere ike ịbụ na ọ na-akọ mmiri ma ọ bụ na ọrịa na-eri ya.
Kedu ka m ga-esi gbochie ịba?
Jiri ụgbụ (mosquito net) hie ụra, ma hichaa gburugburu ụlọ gị iji kpochapụ ebe anwụnta na-amụba.
Kedu ka m ga-esi mara ma akpu m ọ dị njikere?
Mgbe akwụkwọ ya malitere ịcha odo odo ma daa, ọ pụtara na oge eruola.
Kedu ihe m ga-eri iji nwee ezigbo ọbara?
Rie akwụkwọ nri akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ, imeju, na mkpụrụ osisi nwere ígwè (iron).
Kedu ka m ga-esi gbochie mgbọrọgwụ osisi ire ure?
Emela ka mmiri gbakọọ n'ebe osisi gị dị.
Ahụ na-egbu m n'azụ, gịnị ka m ga-eme?
Gbalịa nọdụ n'oche kwụ ọtọ, ma na-emega ahụ mgbe niile.
Kedu ka m ga-esi kụọ tomato?
Tomato chọrọ anwụ na mmiri zuru oke. Kụọ ha n'ebe ikuku na-efe.
Kedu ihe kpatara m ji na-enwe afọ ntachi?
Gbalịa rie nri nwere eriri (fiber) dị ukwuu ma ṅụọ mmiri nke ọma.
Kedu ka m ga-esi mee fatịlaiza n'ụlọ?
Ị nwere ike iji ihe ndị mebiri emebi dị ka ahịhịa na mkpụrụ osisi mee ya.
Kedu ka m ga-esi gbochie ọrịa shuga?
Belata nri nwere shuga dị ukwuu ma na-emega ahụ mgbe niile.
Kedu ka m ga-esi zụlite ọkụkọ?
Hụ na ha nwere ebe obibi dị ọcha, nri zuru oke, na mmiri dị ọcha.
Kedu ihe m ga-eme ma ọ bụrụ na m na-enwe isi ọwụwa mgbe niile?
Gaa hụ dọkịta ka ọ tụọ ọbara gị.
Kedu ka m ga-esi gbochie ahịhịa ịghara ịto n'ugbo m?
Kpuchie ala gị na ahịhịa kpọrọ nkụ (mulching).
Kedu ka m ga-esi mee ka ahụ m sie ike?
Na-eri nri protein na-emega ahụ mgbe niile.
Kedu ka m ga-esi mara ma anụmanụ m ọ na-eri nri nke ọma?
Ọ bụrụ na anụmanụ gị na-eto nke ọma ma na-adị ndụ, ọ pụtara na ọ na-eri nri nke ọma.
Kedu ihe m ga-eme ma ọ bụrụ na m nwere eze na-egbu m?
Gaa hụ dọkịta ezé ozugbo.
Kedu ka m ga-esi mee ka ubi m dị mma?
Na-elekọta ya mgbe niile ma na-ewepụ ahịhịa ndị na-adịghị mma.
Kedu ihe kpatara m ji na-enwe ụkwara nta?
Gaa ụlọ ọgwụ ozugbo iji nweta nyocha na ọgwụgwọ.
Kedu ka m ga-esi kụọ ogede?
Ogede na-amasị ebe nwere mmiri, kụọ ya n'ebe anwụ na-adị.
Kedu ihe m ga-eri ma ọ bụrụ na ahụ na-egbu m?
Rie nri na-edozi ahụ ma ṅụọ ọtụtụ mmiri.
Kedu ka m ga-esi gbochie ọrịa n'ugbo m?
Na-elekọta osisi gị ma na-ewepụ ndị ọrịa ozugbo.
Kedu ka m ga-esi na-ehi ụra nke ọma?
Zere ihe ndị na-eme ka obi na-akụ gị ọsọ n'abalị, ma hie ụra n'ebe dị jụụ.
Kedu ka m ga-esi mara ma akụkụ ụfọdụ n'ugbo m chọrọ mmiri?
Lelee ala ya, ọ bụrụ na ọ kpọrọ nkụ, ọ chọrọ mmiri.
Kedu ihe m ga-eme ma ọ bụrụ na m nwere akpịrị na-egbu m?
Gbalịa ṅụọ mmiri ọkụ na mmanụ aṅụ.
Kedu ka m ga-esi zụọ ewu?
Ewu chọrọ ebe a ga-agba ha gburugburu na nri dị mma.
Kedu ihe kpatara m ji na-enwe ọgbụgbọ?
Ọ nwere ike ịbụ nri i riri ma ọ bụ ọrịa. Gaa hụ dọkịta ma ọ bụrụ na ọ naghị agwụ.
Kedu ka m ga-esi mee ka ala m nwee mmiri?
Jiri usoro ịgba mmiri (irrigation) ma ọ bụrụ na mmiri ezughị.
Kedu ka m ga-esi gbochie ọbara mgbali elu?
Na-eri nri nwere nnu dị ala ma na-emega ahụ.
Kedu ka m ga-esi kụọ ahịhịa nri?
Kụọ ha n'ebe nwere ìhè anwụ na ala dị mma.
Kedu ihe m ga-eme ma ọ bụrụ na m nwere ahụhụ n'ime ụlọ?
Hichaa ụlọ gị nke ọma ma jiri ọgwụ ahụhụ mee ihe.
Kedu ka m ga-esi zụọ atụrụ?
Atụrụ chọrọ ahịhịa dị mma na ebe obibi dị ọcha.
Kedu ka m ga-esi nwee ahụike mgbe m na-arụ ọrụ?
Na-ezu ike mgbe ị na-arụ ọrụ ma na-aṅụ mmiri.
Kedu ka m ga-esi mara ma mkpụrụ osisi m ọ chara?
Lelee ma ọ bụrụ na ọ dị nro ma ọ bụ nwee ísì ụtọ.
Kedu ihe kpatara m ji na-enwe ihe mgbu n'akụkụ?
Gaa hụ dọkịta ka ọ chọpụta ihe kpatara ya.
Kedu ka m ga-esi mee ka ugbo m baa uru?
Kụọ ihe ndị a na-ere n'ahịa nke ọma.
Kedu ka m ga-esi gbochie ọrịa anụmanụ?
Na-enye ha ọgwụ mgbochi mgbe niile.
Kedu ka m ga-esi nwee obi ụtọ?
Na-eme ihe ndị na-amasị gị ma na-anọnyere ndị ị hụrụ n'anya.
Kedu ka m ga-esi kụọ ihe n'ebe dị warara?
Jiri ite ma ọ bụ akpa kụọ ihe ndị ahụ.
Kedu ihe m ga-eme ma ọ bụrụ na m nwere ọnya n'ahụ?
Hichaa ya na mmiri nnu ma kpuchie ya.
Kedu ka m ga-esi zụọ ezi?
Ezi chọrọ nri zuru oke na ebe obibi dị ọcha.
Kedu ka m ga-esi na-eri nri kwesịrị ekwesị?
Rie nri nwere carbohydrates, protein, na vitamin.
Kedu ka m ga-esi mara ma ala m ọ chọrọ fatịlaiza?
Lelee ma ọ bụrụ na osisi gị anaghị eto nke ọma.
Kedu ihe kpatara m ji na-enwe isi ọwụwa mgbe m na-agụ akwụkwọ?
Gbalịa nwee ìhè zuru oke ma na-ezu ike.
Kedu ka m ga-esi kụọ ọka na-atọ ụtọ?
Jiri ezigbo mkpụrụ na ala dị mma.
Kedu ka m ga-esi gbochie nsị n'ugbo?
Hichaa ebe ahụ mgbe niile.
Kedu ka m ga-esi nwee ahụike n'oge mmiri?
Zere mmiri ozuzo ma na-eyi uwe na-ekpo ọkụ.
Kedu ka m ga-esi kụọ akwụkwọ nri n'ụlọ?
Kụọ ha n'ite n'ebe anwụ na-adị.
Kedu ihe m ga-eme ma ọ bụrụ na m nwere ọnya n'anya?
Gaa hụ dọkịta anya ozugbo.
Kedu ka m ga-esi zụọ ọkụkọ na-akwa akwa?
Nye ha nri nwere calcium dị ukwuu.
Kedu ka m ga-esi nwee ezigbo ahụike uche?
Zere nchegbu ma na-akparịta ụka na ndị enyi.
Kedu ka m ga-esi mara ma mkpụrụ m ọ dị mma?
Nwalee ya n'ime akwa mmiri.
Kedu ihe kpatara m ji na-enwe mmetụta ike ọgwụgwụ?
Gbalịa zuo ike nke ọma.
Kedu ka m ga-esi kụọ ji n'ụzọ ọhụrụ?
Jiri usoro ọhụrụ ndị ọkà mmụta ugbo na-atụ aro.
Kedu ka m ga-esi gbochie ọrịa n'ụlọ?
Hichaa ụlọ gị mgbe niile.
Kedu ka m ga-esi nwee ezigbo ndụ?
Na-eme ezigbo ihe ma na-enyere ndị ọzọ aka.
Kedu ka m ga-esi kụọ mkpụrụ osisi?
Kụọ ha n'ebe nwere ala dị mma na anwụ.
Kedu ihe m ga-eme ma ọ bụrụ na m nwere ọnya n'ahụ?
Hichaa ya na ọgwụ nje.
Kedu ka m ga-esi zụọ anụmanụ n'ụzọ dị mma?
Nye ha nri na mmiri dị mma.
Kedu ka m ga-esi nwee ahụike n'oge ọkọchị?
ṅụọ ọtụtụ mmiri.
Kedu ka m ga-esi mara ma ala m ọ dị mma?
Lelee ma ọ bụrụ na ọ nwere nri zuru oke.
Kedu ihe kpatara m ji na-enwe ọnya n'ọnụ?
Ọ nwere ike ịbụ nri ị riri.
Kedu ka m ga-esi kụọ ihe n'ugbo m?
Soro usoro ndị ọrụ ugbo na-eji.
Kedu ka m ga-esi gbochie anwụnta?
Hichaa ebe mmiri na-agbakọ.