input
stringlengths
9
77
output
stringlengths
3
141
Kedu ka m ga-esi mara ma ji m ọ dịla njikere iwepụ?
Ọ bụrụ na epupụta ya malitere ịcha edo edo ma ọ bụ ịkpọnwụ, ọ bụ oge ya.
Ahụ na-ekpo m ọkụ, gịnị ka m ga-eme?
Gbalịa were mmiri dị jụụ hichaa ahụ gị, ma ọ bụrụ na ọ ka dị elu, gaa ụlọ ọgwụ.
Gịnị ka m ga-eme ma ọ bụrụ na anwụnta ata m nke ukwuu?
Jiri netị anwụnta mgbe ị na-ehi ụra ma kpochapụ ebe mmiri na-agbakọta gburugburu ụlọ gị.
Kedu otu m ga-esi mee ka ala ugbo m ghara ịda mbà?
Akwụsịla ịkụ otu ihe n'otu ebe mgbe niile. Gbanwee ihe ọkụkụ gị (crop rotation).
A na-egbu m mgbu n'ikpere, gịnị ka m ga-eme?
Zuo ike, ma ọ bụrụ na ọ na-egbu mgbu nke ukwuu, jiri akwa oyi kụọ ya ma gaa hụ dọkịta.
Kedu ihe kacha mma maka ahụike anyị?
Iri nri eke na ime ihe na-atọ gị ụtọ na-eme ka obi dị gị mma.
Enwere m ike ịkụ osikapa n'ala akọrọ?
Osikapa na-achọ mmiri nke ukwuu, ya mere ọ ka mma n'ebe ala ya na-ejigide mmiri.
Kedu ka m ga-esi gbochie ọrịa shuga?
Belata iri shuga na nri nwere ọtụtụ starch, ma na-emega ahụ mgbe niile.
Gịnị kpatara akwụkwọ osisi m ji na-acha edo edo?
Ọ nwere ike ịbụ na ala adịghị nri ma ọ bụ na ị na-eji mmiri eme ihe gabiga ókè.
Kedu otu m ga-esi mee ka ọbara m dị mma?
Rie akwụkwọ nri akwụkwọ ndụ akwụkwọ ndụ, mkpụrụ osisi, na anụ na-enweghị abụba.
Enwere m ike iji nsị anụmanụ mee fatịlaịza?
Ee, nsị anụmanụ bụ ezigbo fatịlaịza, mana jide n'aka na ọ rere ere nke ọma tupu i jiri ya.
Kedu ka m ga-esi mara ma ọrịa m na-arịa ọ bụ malaria?
Ọ bụrụ na isi na-ewu gị, ahụ na-ekpo gị ọkụ, ma ị na-ama jijiji, gaa n'ụlọ ọgwụ ka ha nwalee ọbara gị.
Kedu otu m ga-esi kụọ unere?
Chọta ebe nwere mmiri zuru oke, kụọ ya n'ala na-edozi nke ọma.
Gịnị ka m ga-eme ma ọ bụrụ na mụ na-arịa ụkwara?
Na-aṅụ mmanụ aṅụ na mmiri ọkụ, ma zere ihe ndị oyi na-atụ.
Kedu oge kacha mma maka ịghọrọ ihe ubi?
Mgbe ihe ọkụkụ ahụ tozuru okè ma mịa mkpụrụ zuru oke.
Kedu ihe na-enyere aka ka anya m ghara ịna-egbu mgbu?
Zere ile anya na kọmputa ma ọ bụ ekwentị ogologo oge, ma zuru ike.
Kedu otu m ga-esi kụọ akpu?
Bee akpu ahụ n'obere mpempe, lie ha n'ala e gwuru egwu nke ọma.
Kedu ihe kacha mma maka ahụike ụmụaka?
Iri nri nwere protein, vitamin, na ịṅụ mmiri ọcha.
Enwere m ike ịkụ tomato n'oge udu mmiri?
Ee, mana ị ga-akpachara anya ka mmiri ghara imebi ha.
Kedu ka m ga-esi belata ibu?
Rie nri nta, mebie ahụ, ma ṅụọ mmiri nke ukwuu.
Kedu ihe kpatara osisi ji akpọnwụ?
Enwere ike ịbụ na mmiri adịghị, ma ọ bụ na anwụ na-acha ha gabiga ókè.
Kedu otu m ga-esi nwee obi ụtọ kwa ụbọchị?
Na-ekele Chineke, na-emere ndị ọzọ ebere, ma na-elekọta ahụ gị.
Kedu otu m ga-esi zụọ ewu?
Wuo ụlọ ewu, nye ha ahịhịa na mmiri, ma na-elekọta ha mgbe niile.
Ahụ na-agbọ m ọgbụgbọ mgbe niile, gịnị ka m ga-eme?
Gaa hụ dọkịta ka ọ lelee ihe kpatara ya.
Kedu ka m ga-esi kụọ ọka?
Kụọ mkpụrụ ọka n'ala e gwuru egwu nke ọma, jide n'aka na ọ na-enweta mmiri.
Kedu ihe kacha mma maka ahụike ndị agadi?
Iri nri dị mfe, izu ike nke ọma, na ịhụ dọkịta mgbe niile.
Enwere m ike ịkụ akwụkwọ nri n'ime ite?
Ee, ọ ga-ekwe omume, ọbụlagodi n'ime ụlọ.
Kedu ka m ga-esi belata ọbara mgbali elu?
Belata nnu na nri, mebie ahụ, ma zere ihe ndị na-akpata nchegbu.
Kedu ihe kpatara ihe ọkụkụ ji anwụ?
Enwere ike ịbụ ọrịa ma ọ bụ ahụhụ.
Kedu otu m ga-esi nwee ahụike zuru oke?
Na-eri nri eke, na-emega ahụ, ma na-ehi ụra nke ọma.
Kedu otu m ga-esi kụọ nkwụ?
Kụọ mkpụrụ nkwụ n'ebe nwere ala na-edozi nke ọma.
Ahụ na-egbu m n'azụ, gịnị ka m ga-eme?
Gbalịa nọdụ ọdụ nke ọma, ma na-emega ahụ iji mee ka ahụ gị sie ike.
Kedu ihe kacha mma maka ahụike ụmụ nwanyị?
Iri nri nwere ígwè (iron), vitamin, na ịhụ dọkịta mgbe niile.
Enwere m ike ịkụ ọka n'akụkụ ụlọ?
Ee, ọ bụrụ na ebe ahụ na-enweta anwụ.
Kedu ka m ga-esi belata nchegbu?
Gbalịa nọrọ jụụ, kpee ekpere, ma na-akparịta ụka na ndị enyi.
Kedu ihe kpatara osisi ji na-eto nke ọma?
N'ihi na ha na-enweta mmiri, nri, na anwụ zuru oke.
Kedu otu m ga-esi nwee ahụike dị mma?
Na-eri nri nwere mmanụ dị mma, na-emega ahụ, ma na-ehi ụra.
Kedu otu m ga-esi kụọ ji?
Kụọ ji n'ala e gwuru egwu nke ọma, jide n'aka na ọ na-enweta mmiri.
Ahụ na-egbu m n'ụkwụ, gịnị ka m ga-eme?
Gbalịa zuo ike, ma ọ bụrụ na ọ na-egbu mgbu, gaa hụ dọkịta.
Kedu ihe kacha mma maka ahụike ụmụ nwoke?
Iri nri nwere protein, vitamin, na ịhụ dọkịta mgbe niile.
Enwere m ike ịkụ nkwụ n'akụkụ ụlọ?
Ee, ọ bụrụ na ebe ahụ buru ibu.
Kedu ka m ga-esi belata nsogbu afọ?
Rie nri na-edozi ahụ, ṅụọ mmiri, ma zere nri na-adịghị ọcha.
Kedu ihe kpatara osisi ji na-acha akwụkwọ ndụ?
N'ihi na ha na-enweta anwụ na mmiri zuru oke.
Kedu otu m ga-esi nwee ahụike dị mma?
Na-eri nri nwere mkpụrụ osisi, na-emega ahụ, ma na-ehi ụra.
Kedu otu m ga-esi kụọ ọka?
Kụọ ọka n'ala e gwuru egwu nke ọma, jide n'aka na ọ na-enweta mmiri.
Ahụ na-egbu m n'aka, gịnị ka m ga-eme?
Gbalịa zuo ike, ma ọ bụrụ na ọ na-egbu mgbu, gaa hụ dọkịta.
Kedu ihe kacha mma maka ahụike ụmụaka?
Iri nri nwere protein, vitamin, na ịhụ dọkịta mgbe niile.
Enwere m ike ịkụ akpu n'akụkụ ụlọ?
Ee, ọ bụrụ na ebe ahụ buru ibu.
Kedu ka m ga-esi belata nsogbu isi?
Gbalịa zuo ike, ṅụọ mmiri, ma zere nchegbu.
Kedu ihe kpatara osisi ji na-eto nke ọma?
N'ihi na ha na-enweta mmiri, nri, na anwụ zuru oke.
Kedu otu m ga-esi nwee ahụike dị mma?
Na-eri nri nwere akwụkwọ nri, na-emega ahụ, ma na-ehi ụra.
Kedu otu m ga-esi kụọ unere?
Kụọ unere n'ala e gwuru egwu nke ọma, jide n'aka na ọ na-enweta mmiri.
Ahụ na-egbu m n'obi, gịnị ka m ga-eme?
Gaa hụ dọkịta ozugbo.
Kedu ihe kacha mma maka ahụike ndị agadi?
Iri nri dị mfe, izu ike nke ọma, na ịhụ dọkịta mgbe niile.
Enwere m ike ịkụ unere n'akụkụ ụlọ?
Ee, ọ bụrụ na ebe ahụ buru ibu.
Kedu ka m ga-esi belata nsogbu akpụkpọ ahụ?
Rie nri na-edozi ahụ, ṅụọ mmiri, ma zere nri na-adịghị ọcha.
Kedu ihe kpatara osisi ji na-acha akwụkwọ ndụ?
N'ihi na ha na-enweta anwụ na mmiri zuru oke.
Nnọọ, kedu ka ahụ gị dị taa?
Ekele dị gị, ahụ m dị mma. Kedu nke m ga-enyere gị aka taa?
Achọrọ m ịma ihe kacha mma m ga-eri ma ọ bụrụ na ahụ na-adị m ike ọgwụgwụ.
Ị kwesịrị iri mkpụrụ osisi na akwụkwọ nri, ma ṅụọkwa mmiri nke ukwuu.
Kedu mgbe kacha mma ịkụ ji n'ala?
Oge kacha mma ịkụ ji bụ mgbe mmiri mbụ rọrọ, ya bụ n'ọnwa atọ ma ọ bụ anọ.
Gịnị ka m ga-eme ma ọ bụrụ na isi na-ewu m?
Nwalee izu ike n'ebe gbara ọchịchịrị ma ṅụọ mmiri. Ọ bụrụ na ọ akwụsịghị, biko hụ dọkịta.
Kedu otu m ga-esi gbochie anwụnta ịta m n'ụlọ?
Jiri netị (mosquito net) hie ụra, ma hụ na ọ dịghị mmiri gbakọtara gburugburu ụlọ gị.
Ọ dị mkpa iji fatịlaiza mee ihe n'ubi?
Ee, ọ na-enyere ihe ọkụkụ aka itolite nke ọma, mana jiri ya n'ụzọ kwesịrị ekwesị.
Kedu ihe kacha mma maka ọbara mgbali elu?
Belata nnu na nri gị, meekwa ahụ ike mgbe niile.
Otu esi amata na ji chara n'ime ala?
Mgbe akwụkwọ ji malitere ịkpọnwụ ma daa, ọ na-egosi na ji ahụ chara.
Kedu otu m ga-esi mee ka ahụ m dị ike?
Rie nri nwere vitamin, na-agba ọsọ ma ọ bụ na-eje ije mgbe niile.
Gịnị bụ ụzọ kacha mma isi kụọ ọka?
Kụọ ya n'ala e goro agọ nke ọma, ma hụ na ọ nwere ohere zuru oke n'etiti mkpụrụ ọ bụla.
Ahụ na-ekpo m ọkụ, gịnị ka m ga-eme?
Nwalee ịṅụ ọgwụ paracetamol ma nọrọ n'ebe ikuku na-efe.
Kedu ka m ga-esi chebe ubi m pụọ n'ahụhụ?
Ị nwere ike iji ọgwụ ahụhụ ma ọ bụ ụzọ ọdịnala dịka ịfesa ose na mmiri.
Ọ na-afụ m afọ mgbe niile, gịnị bụ nsogbu?
Ọ nwere ike ịbụ nri ị riri. Nwalee iri nri ndị dị mfe mgbari ma hụ dọkịta ma ọ bụrụ na ọ gara n'ihu.
Kedu osisi na-eto nke ọma n'oge ọkọchị?
N'oge ọkọchị, ọ na-esiri ike, mana ị nwere ike ịkụ akwụkwọ nri ma ọ bụrụ na ị na-agba ha mmiri.
Ọ dị mma ịṅụ mmanya ma ọ bụrụ na ahụ na-adị m adịghị mma?
Mba, ọ dịghị mma. Ọ ka mma ịṅụ mmiri ma ọ bụ tii na-ekpo ọkụ.
Gịnị kpatara akwụkwọ ọka m ji na-acha edo edo?
Ọ nwere ike ịbụ n'ihi enweghị nri n'ala ma ọ bụ mmiri na-ezughị oke.
Kedu otu m ga-esi belata ibu?
Rie obere nri nwere shuga, ma na-eme ahụ ike kwa ụbọchị.
Ndi akwụkwọ nri nwere ike itolite n'ime ite?
Ee, ọtụtụ akwụkwọ nri dịka ugu ma ọ bụ akwụkwọ nri ndị ọzọ nwere ike itolite nke ọma n'ite.
Otu esi agwọ ọnya n'ụlọ?
Jiri mmiri dị ọcha na ncha sachaa ya, tinye ọgwụ na-egbochi nje, ma kechie ya.
Kedu oge kacha mma ịgbasa fatịlaiza?
N'ụtụtụ ma ọ bụ n'anyasị mgbe anyanwụ na-adịghị ekpo ọkụ.
A na-afụ m isi mgbe niile, kedu ihe m ga-eme?
Gbalịa ṅụọ mmiri zuru oke ma hụ na ị na-ehi ụra nke ọma.
Kedu ka m ga-esi mara na ala m dị mma maka ọrụ ugbo?
Ị nwere ike ịkpọ onye ọkachamara ka ọ nwalee ala gị, ma ọ bụ lelee otu osisi si eto na ya.
Gịnị bụ uru ahụ ike dị n'iri mkpụrụ osisi?
Ha nwere vitamin na mineral ndị na-echebe ahụ gị pụọ n'ọrịa.
Kedu otu m ga-esi mee ka ubi m nwee mmiri n'oge ọkọchị?
Ị nwere ike igwu olulu mmiri ma ọ bụ jiri sistemụ ịgba mmiri (irrigation).
Ọ na-afụ m azụ, gịnị ga-enyere m aka?
Gbalịa nọdụ ala nke ọma ma mee mgbatị ahụ dị mfe.
Kedu ụdị ọka kacha mma ịkụ?
Ọ dabere n'ihe ị chọrọ, mana ọka na-eto ngwa ngwa bụ nhọrọ kacha mma.
Ọ dị mma ịsa ahụ mmiri oyi mgbe ahụ na-ekpo m?
Ee, ọ nwere ike inye aka mee ka ahụ gị dị jụụ.
Kedu ihe kacha mma maka ahụike ezé?
Na-eji brọshị na-asa ezé gị ugboro abụọ n'ụbọchị ma belata ihe na-atọ ụtọ.
Kedu otu m ga-esi chekwaa mkpụrụ ọka maka afọ na-abịa?
Kọọ ha nke ọma ma tinye ha n'ebe akọrọ na-enweghị iru mmiri.
Gịnị bụ ihe kpatara afọ ọsịsa?
Ọ na-abụkarị n'ihi nri ma ọ bụ mmiri rụrụ arụ. ṅụọ mmiri nnu na shuga (ORS).
Kedu ihe m ga-eme ma ọ bụrụ na anụmanụ na-eri ihe ọkụkụ m?
Wuo ogige gburugburu ubi gị ka anụmanụ ghara ịbata.
Ọ na-esiri m ike ihi ụra, gịnị ka m ga-eme?
Gbalịa hapụ ekwentị gị tupu ị lakpuo ma gụọ akwụkwọ.
Kedu ka m ga-esi mara na akwụkwọ nri m chara?
Lelee agba ha na otu ha si tozuo oke.
Gịnị bụ uru ịṅụ mmiri mgbe niile?
Mmiri na-enyere ahụ gị aka ịchụpụ nsí ma mee ka akpụkpọ ahụ gị dị mma.
Kedu otu m ga-esi tọọ ala ubi m?
Jiri ihe mkpofu nri ma ọ bụ nsị anụmanụ mee fatịlaiza (compost).
Ahụ na-afụ m mgbu, kedu ọgwụ m ga-aṅụ?
Biko gaa hụ dọkịta ka ọ gwa gị ọgwụ kwesịrị ekwesị.
Kedu osisi na-eto ngwa ngwa n'ubi?
Akwụkwọ nri dịka ugu na-eto ngwa ngwa ma ọ bụrụ na mmiri ezue.
Gịnị kpatara ahụ m ji na-agba m ọkụ n'abalị?
Ọ nwere ike ịbụ n'ihi okpomọkụ ma ọ bụ nsogbu ahụike ọzọ. Lelee dọkịta.
Kedu otu m ga-esi kụọ ji n'ụzọ ọgbara ọhụrụ?
Jiri usoro 'minisett' iji nweta mkpụrụ ji dị ọtụtụ.
Ekwesịrị m ịna-eri nri abalị n'oge?
Ee, iri nri abalị n'oge na-enyere afọ gị aka mgbari nri tupu ị lakpuo.
Kedu otu m ga-esi gbochie ahịhịa n'ubi?
Na-ekpochapụ ahịhịa mgbe niile tupu ha emepụta mkpụrụ.
Gịnị bụ ihe m ga-eme ma ọ bụrụ na m na-echegbu onwe m?
Gbalịa na-ekwu okwu na ezigbo enyi ma ọ bụ na-eme ihe na-atọ gị ụtọ.
Kedu otu m ga-esi mara ma ala m ọ̀ chọrọ mmiri?
Tinye mkpịsị aka gị n'ime ala, ọ bụrụ na ọ kpọrọ nkụ, ọ chọrọ mmiri.