Datasets:

bekan
/

karakalpak_corpus_v2_m

text stringlengths 1 2.72k
Til bilimi—insan tiliniń payda bolıwı menen rawajlanıw nızamlılıqları, tábiyatı menen atqaratuǵın xızmeti, ishki qurılısı menen toparlarǵa bóliniwi haqqındaǵı ilim.
Til— eń aldı menen adamlar ortasındaǵı oǵada áhmiyetli óz ara qarım-qatnas jasaw quralı.
Tilsiz xalıqtıń, ulıwma adamzat jámiyetiniń ómir súriwi múmkin emes.
Til bar jerde ǵana insan jámiyeti jasaydı.
Oylaw qábiletine iye bolǵan sanalı turmıs keshiriwshi insan bir-biri menen óz ara ortaq bolǵan tili arqalı túsinisip, pikir alısadı.
Jámiyetlik qubılıs bolıp sanalatuǵın til jeke adamnıń sóylew aǵzalarınıń xızmeti arqalı ǵana júzege shıǵatuǵınlıǵın biliw kerek.
Házirgi dúnya tilleri uzaq dáwirler dawamında ózleriniń tariyxıy rawajlanıw barısında oǵada kóp túrli waqıyalardı basınan keshire otırıp, usınday qálpine kelip jetken.
Til qatnas quralı, oydı júzege shıǵarıwshı, tańbalar sisteması retinde til biliminen basqa da kóplegen ilimler tárepinen izertlenedi.
Sonlıqtan til bilimi óziniń izertlew obyekti etip nelerdi alatuǵınlıǵın qatań anıqlap alıwı zárúr.
Til biliminde tildiń qarım-qatnas quralı xızmetin atqarıwına baslı dıqqat awdarıladı.
Izertlewdiń basqa barlıq tárepleri menen túrleri belgili dárejede tildiń qatnas quralı xızmetin atqarıwın tereńirek túsindiriwge xızmet etedi.
Dúnyada oǵada kóp tillerdiń bolıwına baylanıslı biz kópshilik tiller haqqında aytıwımız benen birge, sonday-aq basqa tiller menen ulıwmalıq belgilerine iye bolǵan qanday da bir ayırım til haqqında- insan tili haqqında da sóz etemiz.
Sebebi dúnya tilleri ortasında tolıp atırǵan oǵada kóp ayırmashılıqlardıń bolıwına qaramastan, olar ortasında kóplegen ulıwmalıq, ortaq belgiler de bar.
Solay etip «tiller» degende kópshilik tillerdi túsinsek, «til» degende ulıwma insan tilin túsinemiz.
Dúnya tilleriniń qaysısı bolsa da, ol qanday da bir jámááttiń uzaq dáwirler dawamındaǵı rawajlanıwınıń jemisi hám sonlıqtan da ol jámiyetlik- tariyxıy qubılıs bolıp tabıladı.
Sonıń menen birge hár qanday til adamzat jámiyetiniń, onıń mádeniyatınıń rawajlanıwınıń deregi, oylawdıń qáliplesiwiniń hám basqalarǵa jetkeriliwiniń quralı bolıp xızmet etedi.
Hár qanday til bóleklerden turadı.
Qálegen tilde sóylew (gápler) bóleklerge bóline aladı.
Ol bólekler túrli kombinaciyalarda tolıp atırǵan hár qıylı gáplerdiń quramında qaytalanıp kele beredi.
Hár qanday til qaytalanıp qollanıla beretuǵın tolıp atırǵan elementlerdiń jıynaǵına hám kerekli pikirdi bildiriwge zárúr bolǵan ol elementlerdi baylanıstırıwshı qaǵıydalar sistemasına iye boladı1.
Til bilimi til haqqında ilim bolıp, ol dúnya tillerin, ulıwma adamzat tilin izertleydi.
Sonday-aq dúnya tilleriniń hár qaysısın úyrenetuǵın til bilimi jeke til bilimi, al adamzat tiliniń ulıwmalıq belgilerin izertleytuǵın til bilimi ulıwma til bilimi dep aytıladı.
Jeke til bilimi ayırım tillerdi, máselen, qaraqalpaq, ózbek, orıs, inglis hám t.b. tillerdi yamasa tuwısqan tiller toparın, máselen, túrkiy, slavyan, german hám t.b. tillerin izertleydi.
Ol tillerdi házirgi qáliptegi jaǵdayında izertlese, ol sıpatlama (sinxroniyalıq) til bilimi, al túrli dáwirlerdegi tildiń rawajlanıw barısın izertlese, ol tariyxıy (diaxroniyalıq) til bilimi bolıp tabıladı.
Sonday-aq tuwısqan tillerdiń ótmishin anıqlaw ushın olardı salıstırıp izertlese, ol salıstırmalı- tariyxıy til bilimi bolıp sanaladı.
Til biliminiń izertlew obyekti bolǵan adamzat tili oǵada quramalı qubılıs.
Sonlıqtan tildiń tábiyatın tereń hám tolıq biliw ushın til bilimi túrli tarawlarǵa bólinip úyreniledi.
Eń aldı menen hárbir tildiń ózine tán seslik sisteması, sózlik quramı hám grammatikalıq qurılısı boladı.
Tildiń seslik sisteması til biliminiń fonetika tarawında, sózlik quramı leksikologiya tarawında, grammatikalıq qurılısı onıń grammatika tarawında ayrıqsha izertlenedi.
Bunday etip bir tutas tildi bóleklerge bólip izertlew onı teoriyalıq jaqtan tereń úyreniwdi, ámeliy jaqtan ańsat túsindiriwdi támiyinleydi.
Usınday maqsette hárbir tarawdıń ózi de bólimlerge bólinip úyreniledi.
Máselen, fonetika tarawınıń ózi sıpatlama fonetika, salıstırma fonetika, tariyxıy fonetika, fonologiya sıyaqlı bólimlerden turadı.
Bul taraw hám bólimler óz aldına ayrıqsha ilim dep te júrgiziledi.
Til biliminiń bunday taraw hám bólimlerge bóliniwi erte zamannan berli dástúrge aylanǵan hám kópshilik dúnya tillerin izertlewde ózin aqlaǵan usıl bolıp tabıladı.
Til biliminiń hárbir tarawında insan tiliniń belgili bir tárepi onıń basqa tárepleri menen tıǵız baylanıslı túrde arnawlı túrde tereńirek hám keńirek sóz etiledi.
Tutas tildiń túrli tarawları hám olar izertleytuǵın til birlikleri kem- kem ózgerip, jetilisip baradı.
Bunday rawajlanıw hám ózgerisler tildiń rawajlanıwınıń ishki nızamlılıqlarına sáykeslenip boladı.
Til bilimi tildiń hár túrli táreplerin hám olardıń óz ara baylanısın, tildiń rawajlanıwınıń ishki nızamlılıqların izertleydi.
Tildiń hár túrli tárepleri— seslik sisteması, sózlik quramı, grammatikalıq qurılısı óz ara ajıralmas baylanısta boladı.
Sebebi olar bir tutas tildiń túrli tárepleri (aspektleri) bolıp sanaladı.
Til biliminiń fonetika, leksikologiya, grammatika tarawlarınıń (ilimleriniń) bir-biri menen tıǵız baylanıslı bolatuǵınlıǵı da sonnan ibarat.
Leksikologiya menen grammatikanıń izertlew obiyektleri bolǵan leksema menen morfemalardıń til seslerisiz ómir súrmeytuǵının kóz aldımızǵa keltirsek, til biliminiń atap ótken tarawlarınıń óz ara oǵada tıǵız baylanıslı bolatuǵınlıǵına bekkem isenemiz.
Til bilimi tildi belgili bir dáwirdegi qálpinde, máselen, házirgi dáwirdegi turısında, bolmasa túrli tariyxıy dáwirdegi rawajlanıwında, ózgerislerge ushıraw jaǵdayında izertlewi múmkin.
Tillik qubılıslardıń bir dáwirdegi kórinisinde izertleytuǵın til bilimin sıpatlama til bilimi yamasa sinxroniyalıq lingvistika, al olardı uzaq tariyxıy dáwirlerde rawajlanıwda, ózgeriwlerde, jetilisiwde izertleytuǵın til bilimin tariyxıy til bilimi yamasa diaxroniyalıq lingvistika dep ataydı.
Belgili bir tildi yamasa tillik qubılıslardı tereń ilimiy tiykarda biliw ushın, olardıń rawajlanıw nızamların durıs ashıw ushın tariyxıy til bilimi menen birge salıstırma til bilimi de zárúrli.
Salıstırma til bilimi tuwısqan tillerdiń óz ara jaqınlıǵın yamasa tuwıs emes tillerdiń nızamlı ayırmashılıǵın anıq biliwdi támiyinleydi.
Anaw ya mınaw tillik qubılıslardıń kelip shıǵıwı menen ózgeriske ushırawın, oǵan tásir etiwshi sebeplerdi ilimiy tiykarda tolıq biliw ushın, birinshiden, ol qubılıslardıń evolyuciyasına kewil awdarılıwı, ekinshiden, ol qubılıslardıń tuwısqan basqa tillerdegi sáykes qubılıslar menen usaslıǵına (yamasa ayırmashılıǵına) d...
Solay etip hár qıylı tillik qubılıslardıń payda bolıwı menen rawajlanıw tariyxın izertlew arqalı hám olardı tuwısqan basqa tillerdegi bir qıylı sáykes tillik qubılıslar menen salıstırıw arqalı tildiń tábiyatın durıs anıqlawǵa, onıń rawajlanıw nızamlılıqların durıs túsiniwge boladı.
Sonlıqtan da XIX ásirde salıstırmalı- tariyxıy til biliminiń payda bolıwı menen yamasa til biliminde salıstırmalı- tariyxıy metodtıń qollanıla baslawı menen dúnya til biliminde úlken burılıs boldı.
Oǵan shekem de til bilimi hám til teoriyası boldı.
Biraq til biliminde túrli tillik qubılıslardıń payda bolıwı menen rawajlanıwına, olardıń sebeplerine dıqqat bólinbedi.
Al til hám tillik qubılıslarǵa sıpatlama beriliwi menen sheklenildi, olarǵa ilimiy jaqtan tallaw jasalmadı.
Solay etip XIX ásirde ulıwma ilimde, ayrıqsha jámiyetlik ilimlerde júz bergen ózgerisler menen jańalıqlar til bilimine de úlken tásir etti.
Tillik qubılıslardı tariyxıy rawajlanıwda, ózgerislerde izertlew dástúri qáliplesti.
Izertlew jumıslarında tariyxıy faktlerge áhmiyet berildi hám tariyxıylıq principi alǵa súrildi.
Til biliminde til mudamı ózgeriwshi, rawajlanıwshı qubılıs retinde qarala basladı.
Bul burınǵısha tillik qubılıslarǵa ápiwayı sıpatlama beriwden til biliminde endi túrli tillik hádiyselerge ilimiy tallaw jasawǵa ótiwge múmkinshilik berdi.
Tildiń rawajlanıwı, ózgeriske ushırawı nızamlı qubılıs ekeni dálillendi.
Solay etip til bilimi XIX ásirdiń birinshi yarımında ilim retinde tolıq qáliplesti.
Belgili bir tildiń seslik sistemasın, sózlik quramın, grammatikalıq qurılısın, onıń rawajlanıw nızamların, basqa tiller menen baylanısın jeke til bilimi izertleydi.
Solay etip hárbir tildi izertleytuǵın óziniń til bilimi boladı.
Al, pútkil adamzat tiline ortaq ulıwmalıq bolǵan tillik qubılıslar menen nızamlılıqlar ulıwma til biliminde sóz etiledi.
Demek, jeke til bilimi menen ulıwma til bilimi birdey emes.
Biraq olar oǵada tıǵız baylanıslı ilimler bolıp, biriniń maǵluwmatların ekinshisi mudamı paydalanıp otıradı.
Ulıwma til bilimi til tuwralı ilimniń teoriyalıq tárepi bolıp, ol ayrıqsha bir tildiń emes, al barlıq yamasa kópshilik dúnya tilleriniń maǵluwmatlarına súyenedi, olardı izertlewdiń nátiyjelerin paydalanadı hám solarǵa tiykarlanıp juwmaqlar shıǵaradı, teoriyalar dóretedi.
Birinshiden, hár tárepleme tereń hám tolıq izertlengen tiller qanshelli kóp bolsa, soǵan súyenetuǵın jeke til biliminiń jetiskenliklerinen paydalanatuǵın ulıwma til biliminiń teoriyalıq jaqtan juwmaq shıǵarıw imkaniyatı da mol boladı.
Ekinshi tárepten, tereń ulıwmalıq ilimiy teoriya menen qurallanǵan jaǵdayda ǵana jeke til bilimi durıs rawajlanıwı múmkin.
Solay etip, ulıwma til bilimi insan tiliniń mazmunın, onıń atqaratuǵın xızmetin, oylaw menen baylanısın, tildiń payda bolıwın hám rawajlanıw nızamların izertleydi.
Dúnya tillerin olardıń grammatikalıq qurılısına qaray, shıǵısı jaǵınan jaqınlıǵına qaray toparlarǵa bóledi (klassifikaciyalaydı).
Til biliminiń fonetika, leksikologiya, grammatika sıyaqlı tarawların hám olardıń óz ara baylanısın, ilimler ortasında til biliminiń tutqan ornın anıqlaydı.
Ulıwma til biliminiń teoriyalıq juwmaqları menen boljawları jeke tillerdi izertlew ushın, jeke til biliminiń durıs jol menen rawajlanıwı ushın oǵada zárúrli.
Ádette «Til bilimine kirispe» yamasa «Til biliminiń tiykarları» kursı til biliminiń teoriyalıq tarawı bolǵan «Ulıwma til bilimi» pániniń baslanǵısh kursı bolıp, joqarǵı oqıw orınlarınıń filologiyalıq fakultetleriniń birinshi kurslarında oqıtıladı.
Til biliminiń eń baslı hám tiykarǵı túsinikleri menen terminleri haqqında studentlerge maǵluwmat bere otırıp, bul pán sonıń menen birge «Ulıwma til bilimi», sonday-aq «Jeke til bilimi» pánin hám basqa da lingvistikalıq pánlerdi ózlestiriwdi jeńilletiwdi maqset etedi.
Til biliminiń ornı hám basqa ilimler menen baylanısı Barlıq ilimler burın tábiyattanıw ilimleri hám jámiyetlik ilimler dep ekige bólinse, keyinirek olar ele de anıqlanıńqırap (saralanıp), tábiyat qubılısların hám onıń nızamlılıqların úyretetuǵın ilimler — tábiyattanıw ilimleri (tábiyatlıq ilimler), jámiyetlik qubılısla...
Tábiyattanıw hám jámiyetlik ilimler arasınan awıl xojalıq hám medicina ilimlerin óz ishine qamtıytuǵın texnikalıq ilimler payda boldı.
Sonday-aq, tábiyattanıw hám filosofiya ilimleri ortasınan matematikalıq logikanı, kibernetikanı óz ishine qamtıytuǵın matematikalıq ilimler payda boldı.
Ilimniń ósip, rawajlanıwı menen olardı bunday toparlarǵa bóliwde ózgerisler bola beriwi múmkin.
Til bilimi adamzat tili haqqındaǵı ilim retinde ol jámiyetlik ilimlerdiń qatarınan orın aladı.
Biraq hámme alımlar bunday durıs juwmaqqa birden kele qoymaǵan.
Kerisinshe, XIX ásirde gey bir ilimpazlar tildi tábiyatlıq qubılıs dep esaplap, til bilimin tábiyattanıw ilimleriniń qatarına qosıp qoydı.
Máselen, nemis ilimpazı Avgust Shleyxer (1821-1868) insan tilin janlı organizmge teńgerdi.
Til de janlı organizm sıyaqlı tuwıladı, ósip rawajlanadı, jetilisedi, qartayadı hám óledi dep túsindirdi.
Avgust Shleyxer tildi biologiyalıq qubılıs, yaǵnıy tábiyat qubılıslarınıń bir kórinisi dep esaplay otırıp, onı izertleytuǵın ilim bolǵan til bilimin de tábiyattanıw ilimleriniń qatarına qosadı.
Avgust Shleyxerdiń bunday etip, tildi tábiyat qubılısları menen teńgeriwi pútkilley qáte.
Tildi janlı organizm menen teńlestiriwdiń ózi túp-tamırınan nadurıs.
Janlı organizm bolsa, biologiyalıq nızamlar tiykarında payda boladı, rawajlanadı hám óledi.
Janlı organizmniń óliwi sózsiz.
Al, insan tiliniń óliwi, joǵalıp ketiwi shárt emes.
Durıs, dúnyada joq bolıp ketken, óli tiller de bolǵan.
Biraq til qanday janlı organizmlerge salıstırǵanda da, olardan anaǵurlım uzaǵıraq jasaydı.
Tildiń rawajlanıwı, úlken ózgerislerge ushırawı tábiyiy halat, biraq tek siyrek jaǵdaylarda ǵana joq bolıp ketiwi múmkin.
Janlı organizm tábiyiy (biologiyalıq) qubılıs bolsa, til jámiyetlik qubılıs qatarınan orın aladı.
Olardıń rawajlanıw nızamları hár qıylı: tiri organizm tábiyat nızamları tiykarında, al til jámiyet nızamları tiykarında rawajlanadı.
Tildiń jámiyetlik qubılıs bolıwı, onıń jámiyettiń rawajlanıw nızamları tiykarında rawajlanıwı, sonıń menen birge tildiń basqa barlıq jámiyetlik qubılıslardan ayrılıp turatuǵınlıǵı, onıń tábiyat qubılısları menen de tıǵız baylanıslı bolıwı — bulardıń bári til biliminiń basqa ilimler ortasında ayrıqsha orındı iyeleytuǵın...
Til bilimi barlıq ilimlerdiń baslı tarawları menen belgili dárejede baylanıslı boladı.
Basqa ilimlerdiń tabıslarınan paydalana otırıp, til bilimi rawajlanıp baradı.
Til bilimi bárinen de burın ayrıqsha jámiyetlik ilimler menen tıǵız baylanıslı boladı.
Óytkeni til bilimi tilge jámiyetlik qubılıs sıpatında, jámiyet aǵzalarınıń pikir alısıw, baylanısıw, qarım-qatnas jasaw quralı retinde qaraydı.
Til biliminiń basqa ayırım ilimler menen baylanısına ayrıqsha toqtap ótemiz.
Eń aldı menen til bilimi ádebiyattanıw ilimi menen, onıń baslı tarawları bolǵan ádebiyat teoriyası, ádebiyat tariyxı, ádebiy kritikası menen tıǵız baylanıslı boladı.

End of preview. Expand in Data Studio

Karakalpak Monolingual Text Corpus (Kaa-Corpus) v2.0

Dataset Summary

This dataset is a large-scale monolingual Karakalpak text corpus created for training and evaluating Natural Language Processing (NLP) systems and Large Language Models (LLMs).

The corpus contains millions of sentences collected from various high-quality written sources in Standard Karakalpak (Latin script).

Data Format

The dataset is distributed in JSON Lines (.jsonl) format.

Each line contains one text entry:

{"text": "Til bar jerde ǵana insan jámiyeti jasaydı."}

Encoding: UTF-8

Dataset Statistics

Metric	Value
Sentences	~135,667
Words	~2,200,000 (estimated)
Language	Karakalpak (Latin script)

Data Sources

The corpus was compiled from publicly available and written materials including:

literary texts
educational materials
news and public domain documents

All texts were normalized and converted into sentence-level format.

Preprocessing

The following preprocessing steps were applied:

whitespace normalization
removal of technical artifacts
sentence-level formatting
conversion to JSONL format

Usage

Load the dataset with the Hugging Face datasets library:

from datasets import load_dataset

dataset = load_dataset("bekan/karakalpak_corpus_v2_m")

print(dataset["train"][0])

Downloads last month: 20